1929 Dünya Ekonomik Buhranı’nın ardından Türkiye, dış ticaret dengesini korumak ve döviz kaybını azaltmak amacıyla farklı ülkelerle clearing (takas) anlaşmaları yapmaya başladı. Bu sistemde ülkeler, ithalatın bedelini dövizle değil, karşılıklı mal satışıyla ödüyordu. Amaç, sınırlı döviz rezervlerini korumak ve dış ticareti kontrol altına almaktı.
Bu dönemde Türkiye’nin clearing anlaşması yaptığı ülkelerden biri de Avusturya oldu. Ancak uygulamada ortaya çıkan bazı sonuçlar, ilerleyen yıllarda hem ekonomik eleştirilerin hem de halk mizahının konusu hâline gelecekti.
Clearing Sistemi Nasıl İşliyordu?
Clearing anlaşmaları kapsamında Türkiye, Avusturya’dan ithal ettiği ürünlerin bedelini kendi ihraç ettiği mallarla ödüyordu. Yani para transferi yapılmıyor, ticaret karşılıklı mal takasıyla dengeleniyordu.
Türkiye genellikle:
-
Tarım ürünleri
-
Ham maddeler
ihraç ederken, Avusturya’dan:
-
Sanayi ürünleri
-
Tüketim malları
ithal ediyordu.
Sorun Nerede Başladı?
Teoride mantıklı görünen bu sistem, pratikte ihtiyaç planlaması eksikliği nedeniyle sorunlar doğurdu. Türkiye’ye gelen sanayi ürünlerinin bir kısmı, ülkenin gerçek ihtiyaçlarıyla örtüşmüyordu. Makine, ekipman veya üretimi artıracak yatırımlar yerine, toplumda gereksiz görülen ürünler ithal edildi.
Bu ürünlerin en dikkat çekeni ise küçük metal çakmaklar oldu.
“Muhtar Çakmağı” İsmi Nereden Geliyor?
Avusturya’dan ithal edilen çakmaklar kısa sürede Anadolu’nun en ücra köylerine kadar ulaştı. O kadar yaygınlaştılar ki neredeyse her köyde, özellikle de köy muhtarlarının cebinde bu çakmaklardan bulunur hâle geldi.
Halk arasında bu nedenle bu çakmaklara “muhtar çakmağı” denmeye başlandı. Zamanla bu isim, yalnızca bir eşyayı değil, yanlış planlanan dış ticaret politikalarının sembolünü ifade eder oldu.
Ekonomik Bir Eleştirinin Simgesi
Türkiye’ye clearing anlaşmaları sonucu tonlarca çakmak yığılması, dönemin basınında ve halk arasında alaycı bir dille eleştirildi. Çünkü:
-
Ülkenin ihtiyacı olan sanayi makineleri gelmiyor
-
Üretimi artıracak yatırımlar yapılamıyor
-
Buna karşılık gereksiz tüketim malları ithal ediliyordu
Bu durum, clearing sisteminin kontrolsüz uygulanmasının somut bir örneği olarak hafızalara kazındı.
Tarihe Geçen Bir Anekdot
Bugün “muhtar çakmağı” hikâyesi, Türkiye’nin erken Cumhuriyet dönemindeki dış ticaret politikalarına dair ilginç ve öğretici bir anekdot olarak anlatılır. Olay, bir yandan ekonomik bağımsızlık arayışlarını, diğer yandan ise planlama eksikliğinin nasıl beklenmedik sonuçlar doğurabileceğini gösterir.
